คำนี้ฟังดูเหมือนเป็นวิกฤติที่ทุกคนต้องเผชิญเมื่อชีวิตเดินมาถึงครึ่งทาง แต่ความเปลี่ยนแปลงในวัยกลางคนไม่ได้หมายความว่าชีวิตกำลังเกิดวิกฤติเสมอไป บางครั้งมันอาจเป็นกระบวนการตามธรรมชาติ เมื่อความต้องการ บทบาท และความหมายของชีวิตเริ่มเปลี่ยนไป

จึงมีอีกคำหนึ่งที่อาจอธิบายประสบการณ์ของหลายคนได้ตรงกว่า นั่นคือ “Midlife Transition” หรือ “ช่วงเปลี่ยนผ่านวัยกลางคน”

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าเรากำลังเผชิญวิกฤติหรือไม่ แต่อาจรวมถึงว่า ชีวิตของเรากำลังเปลี่ยนจากอะไร และกำลังพาเราไปสู่อะไร

Midlife Crisis ไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกคน

คำว่า “Midlife Crisis” เริ่มถูกใช้ในวงวิชาการตั้งแต่ปี 1965 จากงานของ Elliott Jaques ซึ่งกล่าวถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในช่วงกลางของชีวิต โดยเฉพาะเมื่อมนุษย์เริ่มตระหนักชัดขึ้นว่า เวลาของชีวิตไม่ได้ทอดยาวออกไปอย่างไม่มีที่สิ้นสุด

อย่างไรก็ตาม Midlife Crisis ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางจิตเวช และไม่ได้เป็นภาวะที่ทุกคนต้องพบเมื่อถึงอายุหนึ่ง

งานศึกษาของ Elaine Wethington ในปี 2000 ซึ่งสำรวจชาวอเมริกันจำนวน 724 คน พบว่า แม้คนส่วนใหญ่จะรู้จักและสามารถอธิบายคำว่า Midlife Crisis ได้ แต่ประสบการณ์ที่ถูกเรียกว่า “วิกฤติ” ไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกคน หลายกรณียังสัมพันธ์กับเหตุการณ์เฉพาะในชีวิต เช่น ปัญหาการงาน ความสัมพันธ์ สุขภาพ หรือความสูญเสีย มากกว่าจะเกิดจากอายุเพียงอย่างเดียว

การเข้าสู่วัยกลางคนจึงไม่ได้มีนาฬิกาที่ตั้งเวลาเอาไว้ว่า เมื่อถึงวันหนึ่งชีวิตจะต้องเกิดวิกฤติขึ้นทันที

คำถามที่ค่อย ๆ ดังขึ้นในช่วงครึ่งทางของชีวิต

เมื่อเข้าสู่วัยกลางคน เราอาจเริ่มรู้สึกไม่แน่ใจกับชีวิตที่กำลังดำเนินอยู่ งานที่เคยตั้งใจทำอาจไม่ได้ให้ความหมายเหมือนเดิม ความสำเร็จที่เคยอยากได้ เมื่อได้มาแล้วกลับไม่ได้เติมเต็มอย่างที่คิด หรือเราอาจเริ่มถามตัวเองว่า ชีวิตที่ผ่านมาพาเรามาถึงจุดที่ต้องการจริงหรือไม่

ความรู้สึกเหล่านี้อาจเกิดขึ้นอย่างเงียบ ๆ โดยที่ชีวิตภายนอกยังดูปกติดี เรายังทำงาน รับผิดชอบครอบครัว และใช้ชีวิตเหมือนทุกวัน เพียงแต่ข้างในเริ่มมีคำถามหนึ่งดังขึ้นเรื่อย ๆ ว่า

“จากนี้จะเอาอย่างไรต่อ”

การมีคำถามไม่ได้หมายความว่าสิ่งที่เราเคยเลือกมานั้นผิด แต่อาจหมายความว่า สิ่งที่เคยพอดีกับเราในอดีต เริ่มไม่พอดีกับคนที่เราเป็นในวันนี้แล้ว

Midlife Transition และการทบทวนโครงสร้างชีวิต

Daniel Levinson นักจิตวิทยาที่ศึกษาเรื่องพัฒนาการของผู้ใหญ่ เสนอว่า ชีวิตไม่ได้ดำเนินอย่างราบเรียบเป็นเส้นตรง แต่ประกอบด้วยช่วงที่เราสร้าง “โครงสร้างชีวิต” ขึ้นมา และช่วงที่เรากลับมาทบทวนว่า โครงสร้างนั้นยังเหมาะสมอยู่หรือไม่

โครงสร้างชีวิตอาจประกอบด้วยงาน ความสัมพันธ์ ครอบครัว บทบาททางสังคม ความฝัน และภาพที่เรามีต่อตัวเอง

เมื่อเวลาผ่านไป งานเดิมอาจยังเป็นงานที่ดี แต่เราเริ่มต้องการความหมายจากมันต่างออกไป ความสำเร็จอาจยังสำคัญ แต่เราไม่อยากแลกทุกอย่างเพื่อให้ได้มันมาเหมือนเมื่อก่อน หรือบทบาทบางอย่างที่เคยใช้ยืนยันว่าเราเป็นใคร อาจไม่สามารถตอบคำถามนั้นได้อีกต่อไป

นี่คือเหตุผลที่คำว่า “ช่วงเปลี่ยนผ่าน” อาจตรงกับประสบการณ์ของคนจำนวนมากกว่าคำว่า “วิกฤติ” เพราะสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นอาจไม่ใช่การพังลงของชีวิต แต่เป็นการกลับมาทบทวนและจัดวางชีวิตใหม่

Crisis กับ Transition ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

Crisis เน้นช่วงที่ความไม่แน่ใจสร้างความทุกข์ ความสับสน หรือรบกวนการใช้ชีวิตมากเป็นพิเศษ ขณะที่ Transition หมายถึงกระบวนการที่เราค่อย ๆ ปรับตัว เมื่อความต้องการ บทบาท และความหมายบางอย่างในชีวิตเริ่มเปลี่ยนไป

วิกฤติอาจเกิดขึ้นระหว่างการเปลี่ยนผ่านได้ แต่ไม่ใช่ทุกการเปลี่ยนผ่านจะต้องกลายเป็นวิกฤติ

การเปลี่ยนผ่านอาจเป็นช่วงเวลาที่ยาก ไม่แน่นอน และเต็มไปด้วยคำถาม แต่ก็สามารถนำไปสู่การเติบโต การตัดสินใจใหม่ และชีวิตที่สอดคล้องกับตัวเรามากขึ้นได้เช่นกัน

ชื่อที่เราใช้เรียกสิ่งที่เกิดขึ้น มีผลต่อวิธีรับมือ

หากเราเชื่อว่าชีวิตกำลังเกิดวิกฤติ เราอาจรีบคิดว่าต้องแก้ไขอะไรบางอย่าง ต้องลาออก ต้องเริ่มต้นใหม่ หรือต้องพาตัวเองกลับไปเป็นคนเดิมให้ได้

ในอีกด้านหนึ่ง เราอาจพยายามกดความรู้สึกเหล่านั้นเอาไว้ เพราะคิดว่าเป็นเพียงความฟุ้งซ่านของคนวัยกลางคน แล้วฝืนใช้ชีวิตแบบเดิมต่อไป ทั้งที่ข้างในเริ่มเปลี่ยนไปแล้ว

แต่หากมองว่านี่คือช่วงเปลี่ยนผ่าน คำถามอาจไม่ใช่ “ชีวิตของเราผิดตรงไหน” แต่เป็น “ชีวิตกำลังเปลี่ยนจากอะไร และกำลังพาเราไปสู่อะไร”

สิ่งที่ควรทำจึงอาจไม่ใช่การรีบหนีหรือฝืนทน แต่อาจเป็นการหยุดฟังว่า อะไรในชีวิตกำลังหมดความหมาย อะไรยังมีคุณค่า และอะไรจำเป็นต้องได้รับการจัดวางใหม่

การกลับไปเรียน ไม่จำเป็นต้องหมายถึงการทิ้งชีวิตเดิม

เรื่องนี้ใกล้ตัวผมมากขึ้นเรื่อย ๆ เพราะผมกำลังเข้าสู่วัย 40 และตัดสินใจกลับไปเรียนปริญญาเอกด้านจิตวิทยาการเรียนรู้

ผมไม่ได้กลับไปเรียนเพราะต้องการทิ้งชีวิตเดิมหรือเริ่มต้นเป็นคนใหม่ทั้งหมด แต่เริ่มสงสัยว่า ประสบการณ์จากการทำงาน การสอน การทำธุรกิจ และการพบผู้คนมาตลอดหลายปี จะสามารถนำกลับมาทำความเข้าใจและต่อยอดใหม่ได้อย่างไร

บางทีการกลับไปเรียนครั้งนี้จึงไม่ใช่การเดินหนีจากชีวิตเดิม แต่เป็นการนำสิ่งที่เคยผ่านมา มาจัดวางใหม่ให้เหมาะกับชีวิตช่วงต่อไปมากกว่า

คนวัยกลางคนกำลังเผชิญการเปลี่ยนผ่านสองชั้น

ช่วงเปลี่ยนผ่านวัยกลางคนของคนรุ่นเราอาจซับซ้อนกว่าคนรุ่นก่อน เพราะขณะที่โลกภายในกำลังเปลี่ยน โลกภายนอกก็เปลี่ยนอย่างรวดเร็วไปพร้อมกัน โดยเฉพาะโลกการทำงานที่มี AI เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งมากขึ้น

สิ่งที่เราใช้เวลาสิบหรือยี่สิบปีฝึกฝน อาจถูก AI ทำได้ภายในไม่กี่นาที งานบางอย่างที่เคยสะท้อนถึงความเชี่ยวชาญ อาจกลายเป็นสิ่งที่คนทั่วไปสามารถทำได้ง่ายขึ้น และความหมายของคำว่า “คนเก่ง” ในโลกการทำงานก็อาจไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป

คนวัยกลางคนจึงอาจกำลังเผชิญกับการเปลี่ยนผ่านพร้อมกันสองชั้น

• การเปลี่ยนผ่านภายใน เมื่อความต้องการ บทบาท และความหมายของชีวิตเริ่มเปลี่ยนไป
• การเปลี่ยนผ่านของโลกภายนอก เมื่อเทคโนโลยีเปลี่ยนวิธีทำงาน การเรียนรู้ และคุณค่าของความเชี่ยวชาญ

คำถามจึงไม่ได้มีเพียงว่า จากนี้เราอยากใช้ชีวิตอย่างไร แต่ยังรวมถึงว่า เราจะทำงานและเรียนรู้สิ่งใหม่อย่างไร รวมถึงจะวางคุณค่าของตัวเองไว้ตรงไหน ในวันที่เทคโนโลยีทำสิ่งที่เราเคยใช้ยืนยันความสามารถได้มากขึ้น

AI อาจเป็นทั้งแรงกดดันและเครื่องมือของการเปลี่ยนผ่าน

AI ไม่จำเป็นต้องเป็นเพียงแรงกดดันที่คนวัยกลางคนต้องพยายามวิ่งตามให้ทัน แต่อาจกลายเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้เราผ่านช่วงเปลี่ยนผ่านนี้ได้ด้วย

คนวัยกลางคนไม่ได้เริ่มต้นจากศูนย์ เรามีประสบการณ์จากการทำงาน เข้าใจปัญหาในโลกจริง รู้ว่าอะไรทำได้หรือทำไม่ได้ เข้าใจผู้คนมากขึ้น และเคยเห็นผลลัพธ์จากการตัดสินใจทั้งที่ถูกและผิดมาแล้ว

AI สามารถช่วยให้เราค้นคว้าได้เร็วขึ้น สร้างสิ่งที่เมื่อก่อนทำเองไม่ได้ ทดลองความคิดโดยใช้ต้นทุนน้อยลง หรือเปลี่ยนความเชี่ยวชาญที่มีอยู่ให้กลายเป็นงานและบทบาทใหม่

อย่างไรก็ตาม ประสบการณ์ไม่ได้กลายเป็นข้อได้เปรียบโดยอัตโนมัติ หากเรายังยึดติดกับวิธีเดิมหรือไม่ยอมกลับไปเป็นผู้เริ่มต้นอีกครั้ง ประสบการณ์ที่มีก็อาจกลายเป็นกำแพงได้เช่นกัน

ประสบการณ์เป็นวัตถุดิบ ส่วนการเปิดใจเรียนรู้ ตั้งคำถาม และนำสิ่งที่รู้มาทำงานร่วมกับเครื่องมือใหม่ คือสิ่งที่จะเปลี่ยนวัตถุดิบนั้นให้กลายเป็นคุณค่า

จากคำถามในชีวิต สู่คำถามของงานวิจัย

แนวคิดนี้ทำให้ผมเริ่มสนใจศึกษาการใช้ AI ของคนในช่วงเปลี่ยนผ่านวัยกลางคน โดยวางงานวิจัยออกเป็นสองส่วน

1. ศึกษาสถานการณ์ปัจจุบัน ว่าคนวัยนี้ใช้ AI ในระดับใด มีความเข้าใจและมุมมองต่อ AI อย่างไร มองเห็นโอกาสอะไร กังวลเรื่องใด และมีปัจจัยอะไรที่ช่วยหรือขัดขวางการนำ AI มาใช้ในการทำงาน
2. ออกแบบโปรแกรมการเรียนรู้ จากข้อมูลที่ค้นพบ เพื่อช่วยให้คนวัยนี้พร้อมเข้าสู่โลกของการทำงานร่วมกับ AI มากขึ้น

เป้าหมายจึงไม่ใช่เพียงการสอนให้กดปุ่มหรือใช้โปรแกรมเป็น เพราะเครื่องมือที่ใช้ในวันนี้อาจเปลี่ยนไปในอีกไม่กี่ปี แต่คือการช่วยให้คนวัยกลางคนเรียนรู้วิธีนำประสบการณ์มาทำงานร่วมกับ AI โดยไม่รู้สึกว่าตัวเองหมดคุณค่า และสามารถสร้างบทบาทใหม่ในโลกการทำงานที่กำลังเปลี่ยนแปลงได้

ขณะนี้งานวิจัยยังอยู่ในช่วงเริ่มต้น ผมเองก็ยังไม่รู้ว่าคำตอบสุดท้ายจะพาไปถึงตรงไหน แต่หากมีความคืบหน้า พบข้อมูล หรือค้นพบมุมมองที่น่าสนใจ ผมจะนำมาเล่าให้ฟังกันอีกครั้งครับ

ชีวิตบทต่อไปอาจไม่ต้องเริ่มต้นจากศูนย์

สิ่งที่เกิดขึ้นกับคนวัยกลางคนอาจไม่ใช่วิกฤติที่ต้องรีบหลบหนี และไม่ได้หมายความว่าเราต้องทิ้งทุกอย่างเพื่อเริ่มต้นชีวิตใหม่

มันอาจเป็นช่วงเวลาที่เราได้หยุดมองชีวิตให้ชัดขึ้น เลือกว่าสิ่งใดควรเดินต่อ สิ่งใดควรวางลง และนำสิ่งที่สะสมมาตลอดครึ่งแรกของชีวิตไปสร้างความหมายใหม่ในครึ่งหลัง

คำถามจึงอาจไม่ใช่ว่า “เราจะตามคนรุ่นใหม่ทันไหม” แต่เป็นว่า

หากประสบการณ์เดิมคือวัตถุดิบ และ AI คือเครื่องมือใหม่ เราจะนำทั้งสองอย่างมาสร้างชีวิตบทต่อไปของเราได้อย่างไร

แล้วคุณล่ะครับ ช่วงนี้คุณกำลังรู้สึกว่าชีวิตเกิดวิกฤติ หรือบางทีคุณเพียงกำลังเดินผ่านช่วงเปลี่ยนผ่านบางอย่างอยู่

Sajapong Rhienmora

เว็บไซต์นี้พื้นที่ที่ผมใช้สำรวจเรื่อง Psychology · Learning · Technology · Life ผ่านสิ่งที่กำลังเรียนรู้ งานวิจัย และคำถามที่พบจากชีวิตจริง หากเรื่องแบบนี้เป็นสิ่งที่คุณสนใจเหมือนกัน เรายังมีอีกหลายคำถามให้ค่อย ๆ สำรวจไปด้วยกันที่ sajapong.com

sajapong.com

มันเป็นแนวคิดที่ใช้อธิบายว่า มนุษย์เรามีความต้องการหลายด้าน ตั้งแต่เรื่องพื้นฐานอย่างอาหาร ความปลอดภัย ความรักและการเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่ม ไปจนถึงความรู้สึกว่าตัวเองมีความสามารถ มีคุณค่า และได้รับการยอมรับจากคนอื่น

พูดง่าย ๆ คือ เราไม่ได้ต้องการแค่มีชีวิตอยู่ แต่ยังอยากรู้ด้วยว่า ตัวเรามีความหมาย และสิ่งที่เราทำมีใครมองเห็น

ความต้องการนี้มีอยู่มานานก่อนเกิดโซเชียลมีเดีย เพียงแต่ในวันนี้ การได้รับการยอมรับเริ่มมีตัวเลขเข้ามาเกี่ยวข้องมากขึ้น ทั้งยอดไลก์ ยอดวิว คอมเมนต์ และจำนวนผู้ติดตาม

เมื่อยอดดี เราอาจรู้สึกมั่นใจขึ้น แต่เมื่อมันเงียบกว่าที่หวัง บางครั้งเราไม่ได้สงสัยแค่ว่า “งานชิ้นนี้มีอะไรต้องปรับ” เราอาจเริ่มสงสัยต่อไปว่า “หรือว่าเราไม่ดีพอ”

ทั้งที่จริงแล้ว สองคำถามนี้ไม่ใช่เรื่องเดียวกันเลย

ตัวเลขกำลังบอกอะไรเรา

ผมทำงานเกี่ยวกับคอนเทนต์มานาน และเคยเจอทั้งสองด้าน บางชิ้นใช้เวลาคิด ถ่าย และตัดต่อหลายวัน แต่พอเผยแพร่ออกไปกลับเงียบกว่าที่คาด ขณะที่บางโพสต์ทำขึ้นง่าย ๆ ไม่ได้วางแผนซับซ้อนมาก กลับมีคนสนใจและส่งต่อเป็นจำนวนมาก

ประสบการณ์แบบนี้ทำให้ผมเห็นว่า ผลตอบรับไม่ได้ขึ้นอยู่กับคุณภาพของงานเพียงอย่างเดียว มันยังเกี่ยวกับหัวข้อ จังหวะเวลา รูปแบบการนำเสนอ พฤติกรรมของผู้ชม หรือแม้แต่วิธีที่แพลตฟอร์มเลือกนำคอนเทนต์ไปแสดงให้ใครเห็น

ดังนั้นตัวเลขไม่ได้โกหก เพียงแต่มันเล่าความจริงให้เราฟังแค่บางส่วน

ยอดที่น้อยอาจกำลังบอกว่าฮุคยังไม่ดี เนื้อหายังไม่ชัด หรือรูปแบบยังไม่เหมาะ ซึ่งนี่เป็นข้อมูลที่คนทำงานควรรับฟังและนำไปปรับปรุง แต่ยอดที่น้อยไม่ได้แปลทันทีว่าเนื้อหานั้นไม่มีประโยชน์

ในทางกลับกัน ยอดที่มากก็ไม่ได้ยืนยันเสมอไปว่าเนื้อหาชิ้นนั้นมีคุณค่ามากกว่า เพราะเรื่องดราม่า ความขัดแย้ง หรือสิ่งที่กระตุ้นอารมณ์อย่างรุนแรง ก็สามารถดึงความสนใจของคนได้มากเช่นเดียวกัน

ปัญหาจึงไม่ใช่ว่าเราควรเลิกสนใจตัวเลข ถ้าเราใช้โซเชียลมีเดียทำงาน ทำธุรกิจ หรือสื่อสารกับผู้คน ตัวเลขก็ยังจำเป็น เราต้องรู้ว่างานเข้าถึงคนหรือไม่ คนสนใจเรื่องอะไร และมีส่วนไหนที่ควรพัฒนา

คำถามที่น่าสนใจกว่าคือ

เรากำลังใช้ตัวเลขประเมินผลงาน หรือกำลังปล่อยให้ตัวเลขประเมินตัวเรา

เมื่อคุณค่าของเราเริ่มมีเงื่อนไข

ในทางจิตวิทยามีแนวคิดหนึ่งเรียกว่า Contingencies of Self-Worth ซึ่งอธิบายว่า คุณค่าในตัวเองของคนเราอาจถูกผูกไว้กับบางเรื่องที่เราให้ความสำคัญ เช่น ความสำเร็จ ความสามารถ รูปลักษณ์ การแข่งขัน หรือการได้รับการยอมรับจากผู้อื่น

เมื่อเราทำได้ดีในสิ่งที่ผูกคุณค่าของตัวเองเอาไว้ ความรู้สึกที่มีต่อตัวเองก็อาจสูงขึ้น แต่เมื่อผิดหวังหรือล้มเหลวในเรื่องนั้น ความรู้สึกต่อตัวเองก็อาจลดลงตามไปด้วย แนวคิดนี้ได้รับการพัฒนาโดย Jennifer Crocker และ Connie Wolfe เพื่ออธิบายว่า self-esteem ของเราไม่ได้เปลี่ยนเพราะทุกเหตุการณ์ในชีวิตเท่ากัน แต่จะไวเป็นพิเศษกับเรื่องที่เราเอาคุณค่าของตัวเองไปผูกไว้

ถ้ามองในโลกออนไลน์ เงื่อนไขหนึ่งนั้นอาจกลายเป็นยอดไลก์หรือยอดวิวได้ง่าย ๆ

เราเริ่มจากข้อเท็จจริงว่า “โพสต์นี้คนดูน้อย”

แล้วค่อย ๆ แปลมันต่อเป็น “คนไม่สนใจเรา”

ก่อนจะเดินไปถึง “เราไม่มีคุณค่า”

แต่สามประโยคนี้ไม่ได้หมายถึงสิ่งเดียวกัน เราเป็นคนเชื่อมมันเข้าด้วยกันเอง

งานชิ้นหนึ่งอาจทำได้ไม่ดี และเราควรยอมรับมันตรง ๆ เราอาจต้องเปลี่ยนวิธีเล่า ปรับรูปแบบ หรือกลับไปทำความเข้าใจผู้ชมใหม่ แต่ผลงานที่ไม่สำเร็จหนึ่งชิ้น ไม่ควรมีอำนาจมากพอที่จะตัดสินคนทั้งคน

ประเมินงาน แต่อย่าใช้มันตัดสินทั้งชีวิต

หลัง ๆ ผมจึงพยายามแยกคำถามสองเรื่องนี้ออกจากกันให้ชัดขึ้น

ถ้าจะประเมินงาน ผมถามว่า งานชิ้นนี้สื่อสารชัดหรือยัง เข้าถึงคนที่ต้องการสื่อหรือไม่ คนหยุดดูตรงไหน และมีอะไรที่ควรปรับในการทำครั้งต่อไป

แต่ถ้าจะมองคุณค่าของตัวเอง ผมไม่ควรใช้ยอดของงานเพียงชิ้นเดียวมาตอบ เพราะชีวิตของเรายังประกอบด้วยประสบการณ์ ความสัมพันธ์ ความรับผิดชอบ ความพยายาม และสิ่งที่เราทำให้กับผู้อื่นอีกมากมาย

หลายอย่างเหล่านั้นไม่มีตัวเลขแสดงอยู่บนหน้าจอ

บางทีความสมดุลจึงไม่ใช่การเลิกดูยอด แต่เป็นการรู้ว่า ตัวเลขแต่ละตัวมีหน้าที่ตอบคำถามอะไร

ยอดวิวช่วยบอกการเข้าถึง ยอดแชร์ช่วยให้เห็นว่าเนื้อหานั้นน่าส่งต่อหรือไม่ คอมเมนต์ทำให้เราเห็นปฏิกิริยาของผู้ชม และข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้เราเรียนรู้และทำงานได้ดีขึ้น

แต่ไม่มีตัวเลขไหนถูกออกแบบมาเพื่อวัดคุณค่าของมนุษย์

สิ่งที่มีความหมาย อาจไม่ได้ส่งเสียงดังเสมอไป

ผมยังอยากให้งานที่ทำได้รับความสนใจ และยังดีใจเหมือนเดิมเวลามีคนดูมากขึ้น เพราะอย่างน้อยมันก็บอกว่าสิ่งที่เราตั้งใจสื่อกำลังเดินทางไปถึงผู้คน

เพียงแต่หลัง ๆ ผมพยายามไม่ฝากความมั่นใจทั้งหมดไว้กับสิ่งที่เปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลา

เพราะบางครั้ง งานที่มีความหมายอาจไม่ได้ส่งเสียงดัง คนที่ได้รับประโยชน์จากสิ่งที่เราทำอาจไม่ได้กดไลก์ ไม่ได้คอมเมนต์ หรือไม่เคยบอกให้เรารู้เลยด้วยซ้ำ

แต่ความเงียบไม่ได้หมายความว่าไม่มีอะไรเกิดขึ้น และยอดที่ไม่สูง ก็ไม่ได้แปลว่าสิ่งที่เราทำไม่มีความหมาย

บางทีโจทย์จึงไม่ใช่การพยายามทำให้ตัวเองไม่รู้สึกอะไรกับตัวเลข เพราะถ้าเราทำงานอยู่ในโลกที่มีผู้ชม มันคงเป็นเรื่องปกติที่จะรู้สึกดีเมื่อได้รับการตอบรับ และรู้สึกผิดหวังบ้างเมื่อสิ่งที่ตั้งใจไม่เป็นอย่างที่หวัง

สิ่งสำคัญกว่าอาจเป็นการวางตัวเลขเหล่านั้นให้อยู่ในที่ของมัน

ใช้มันเพื่อเรียนรู้
ใช้มันเพื่อปรับปรุง
ใช้มันเพื่อทำงานให้ดีขึ้น

แต่ไม่จำเป็นต้องยกอำนาจให้มันมากพอที่จะตัดสินว่าเราเป็นคนแบบไหน เพราะสุดท้ายแล้ว ตัวเลขอาจช่วยตอบได้ว่า งานของเรากำลังไปได้ดีแค่ไหน แต่มันตอบไม่ได้ทั้งหมดว่า ชีวิตของเรามีคุณค่าแค่ไหน และถ้าวันหนึ่งยอดไลก์ ยอดวิว ตำแหน่ง หรือคำชื่นชมที่เราเคยใช้ยืนยันตัวเองหายไป บางทีคำถามที่น่าสนใจกว่าคือ

เรายังมองเห็นอะไรในตัวเอง ที่มีคุณค่าแม้ไม่มีตัวเลขไหนมาช่วยยืนยัน

Sajapong Rhienmora

เว็บไซต์นี้พื้นที่ที่ผมใช้สำรวจเรื่อง Psychology · Learning · Technology · Life ผ่านสิ่งที่กำลังเรียนรู้ งานวิจัย และคำถามที่พบจากชีวิตจริง หากเรื่องแบบนี้เป็นสิ่งที่คุณสนใจเหมือนกัน เรายังมีอีกหลายคำถามให้ค่อย ๆ สำรวจไปด้วยกันที่ sajapong.com

sajapong.com

แต่พออายุมากขึ้น ผมกลับเริ่มสงสัยว่า บางทีโลกอาจไม่ได้ต้องการความเร็วจากเราเหมือนเดิมแล้วก็ได้ หากวันหนึ่งเราไม่ใช่คนที่เร็วที่สุด ไม่ได้เรียนรู้ไวที่สุด และไม่ได้รู้จักของใหม่ก่อนใคร โลกยังต้องการอะไรจากเราอยู่บ้าง

ผมนึกถึงคำถามนี้ขึ้นมาอีกครั้งหลังกลับไปดู The Intern หนังที่ผมเคยดูมาแล้วเมื่อหลายปีก่อน ตอนนั้นผมจำได้ว่าเป็นหนังอบอุ่น ดูง่าย และทำให้ยิ้มได้ แต่พอกลับมาดูอีกครั้งในช่วงที่ตัวเองกำลังเข้าสู่ครึ่งหลังของชีวิต ผมกลับรู้สึกเหมือนกำลังดูหนังอีกเรื่องหนึ่ง ทั้งที่หนังยังเหมือนเดิมทุกอย่าง

สิ่งที่เปลี่ยนไป อาจเป็นคนดูมากกว่า

เมื่อคนหนึ่งเร็ว แต่อีกคนหนึ่งนิ่ง

The Intern เล่าเรื่องของ Ben Whittaker ชายวัย 70 ปีที่เกษียณจากงานมาหลายปี หลังจากใช้ชีวิตด้วยการเดินทางและทำกิจกรรมต่าง ๆ เขายังรู้สึกว่ามีบางอย่างขาดหายไป จนวันหนึ่งได้เห็นประกาศรับสมัคร “Senior Intern” หรือเด็กฝึกงานสูงวัยของบริษัทแฟชั่นออนไลน์ และตัดสินใจกลับเข้าไปทำงานอีกครั้ง

ที่นั่นเขาได้พบกับ Jules Ostin ผู้ก่อตั้งบริษัทที่กำลังเติบโตอย่างรวดเร็ว เธอทำงานแทบตลอดเวลา วิ่งจากปัญหาหนึ่งไปสู่อีกปัญหาหนึ่ง และต้องดูแลทั้งบริษัท ครอบครัว และความคาดหวังจากคนรอบข้างไปพร้อมกัน

คนสองคนนี้ดูเหมือนมาจากคนละโลก คนหนึ่งเต็มไปด้วยความเร็ว ส่วนอีกคนมีความนิ่ง Ben ไม่ได้รู้จักเครื่องมือใหม่ที่สุด ไม่ได้คล่องกับวิธีทำงานของบริษัทสตาร์ทอัป และไม่ได้พยายามทำตัวให้เหมือนคนหนุ่มสาวในออฟฟิศ เขาเพียงค่อย ๆ เรียนรู้สิ่งใหม่ ขณะเดียวกันก็ใช้สิ่งที่ตัวเองสะสมมาตลอดชีวิตในแบบที่เป็นธรรมชาติของเขา

เขาตรงต่อเวลา สังเกตคนรอบข้าง รู้ว่าเมื่อไรควรพูด และรู้ว่าเมื่อไรควรเงียบ หลายครั้งสิ่งที่เขาทำเป็นเรื่องเล็กมาก เช่น จัดโต๊ะที่รก ช่วยเพื่อนร่วมงานแก้ปัญหาเล็ก ๆ หรือเพียงนั่งฟังใครสักคนในวันที่อีกฝ่ายต้องการพื้นที่มากกว่าคำแนะนำ

แต่เรื่องเล็กเหล่านี้ค่อย ๆ ทำให้ Ben กลายเป็นคนที่คนรอบข้างไว้วางใจ

จากการสร้างตัวเอง สู่การส่งต่อบางสิ่ง

พอมาถึงตรงนี้ ผมนึกถึงแนวคิดหนึ่งของ Erik Erikson นักจิตวิทยาที่ศึกษาพัฒนาการของมนุษย์ตลอดช่วงชีวิต เขาใช้คำว่า Generativity เพื่ออธิบายความต้องการที่จะสร้าง ดูแล หรือส่งต่อบางสิ่งให้กับคนอื่นและคนรุ่นต่อไป

มันไม่ได้หมายถึงเพียงการมีลูกหรือการเป็นครู Generativity อาจเกิดขึ้นผ่านการทำงาน การเป็นพี่เลี้ยง การดูแลคนรอบข้าง การแบ่งปันประสบการณ์ หรือการสร้างบางสิ่งที่ยังมีประโยชน์ต่อไปแม้ไม่ได้จบอยู่ที่ตัวเรา

เมื่อมองผ่านแนวคิดนี้ ผมจึงเริ่มเห็น Ben ต่างออกไป เขาไม่ได้กลับมาทำงานเพื่อพิสูจน์ว่าคนอายุ 70 ปียังทำงานได้เหมือนคนหนุ่มสาว และไม่ได้พยายามแข่งขันกับคนรุ่นใหม่ สิ่งที่เขาทำคือค่อย ๆ เปลี่ยนประสบการณ์ที่สะสมมาตลอดชีวิต ให้กลายเป็นบางสิ่งที่คนอื่นนำไปใช้ต่อได้

โดยเฉพาะความสัมพันธ์ระหว่าง Ben กับ Jules เขาไม่ได้พยายามบอกเธอว่าควรบริหารบริษัทอย่างไร ไม่ได้แก้ปัญหาทุกอย่างแทนเธอ และไม่ได้มีคำตอบให้ทุกเรื่อง หลายครั้งเขาเพียงอยู่ข้าง ๆ รับฟัง และทำให้เธอมีพื้นที่มากพอที่จะได้ยินความคิดของตัวเอง

บางทีสิ่งที่เราส่งต่อให้คนอื่น จึงไม่จำเป็นต้องเป็นคำตอบเสมอไป มันอาจเป็นความมั่นคง ความเข้าใจ หรือพื้นที่ที่ทำให้อีกคนกล้าคิดและตัดสินใจด้วยตัวเองมากขึ้นก็ได้

เมื่อคำถามเริ่มเปลี่ยนจากเทคโนโลยีมาเป็นมนุษย์

เรื่องนี้ทำให้ผมหันกลับมามองชีวิตของตัวเอง ผมทำงานอยู่กับเทคโนโลยีมานาน ตั้งแต่เว็บไซต์ การตลาดออนไลน์ โซเชียลมีเดีย จนมาถึง AI ช่วงหนึ่งผมเคยคิดว่า ถ้าจะเรียนต่อ ก็น่าจะเรียนให้ลึกลงไปในสายนี้ เพราะมันเป็นเส้นทางที่ต่อเนื่องกับสิ่งที่ทำมาตลอดที่สุด

จนถึงวันนี้ ผมก็ยังสนุกกับเทคโนโลยีใหม่ ๆ อยู่ ยังทดลองเครื่องมือแทบทุกวัน และยังเชื่อว่า AI จะเปลี่ยนวิธีทำงานและการใช้ชีวิตของเราไปอีกมาก แต่ยิ่งรู้ว่าเครื่องมือทำอะไรได้มากขึ้น ผมกลับเริ่มสนใจสิ่งที่อยู่หลังเครื่องมือเหล่านั้นมากขึ้นเช่นกัน

ทำไมบางคนเปิดรับสิ่งใหม่ได้ทันที ขณะที่บางคนรู้สึกกลัว ทำไมบางคนเรียนรู้แล้วนำไปใช้ต่อได้ แต่บางคนกลับหยุดตั้งแต่ยังไม่ได้ลอง และทำไมเทคโนโลยีชนิดเดียวกันทำให้คนหนึ่งรู้สึกมีพลัง แต่อาจทำให้อีกคนรู้สึกว่าตัวเองกำลังถูกทิ้งไว้ข้างหลัง

จากเดิมที่ผมสนใจว่า AI จะทำอะไรได้อีก คำถามของผมจึงค่อย ๆ เปลี่ยนเป็น มนุษย์จะเรียนรู้และเติบโตไปพร้อมกับมันอย่างไร

คำถามแบบนี้เองที่พาผมเข้ามาสนใจเรื่องจิตวิทยามากขึ้น ไม่ใช่เพราะต้องการเดินออกจากโลกของเทคโนโลยี แต่เพราะเริ่มรู้สึกว่า หากอยากเข้าใจว่าเทคโนโลยีกำลังพาเราไปไหน เราอาจต้องกลับมาเข้าใจมนุษย์ที่กำลังใช้มันให้มากขึ้นด้วย

สิ่งที่เราเรียนรู้ อาจไม่ได้จบอยู่ที่ตัวเรา

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ผมมีโอกาสทำงาน สอนหนังสือ และทำคอนเทนต์ พอมองย้อนกลับไป ผมคิดว่าคนที่เคยเรียนกับผมอาจจำชื่อเครื่องมือที่เคยสอนได้ไม่มากนัก บางเครื่องมือหายไปแล้ว บางแพลตฟอร์มเปลี่ยนจนแทบไม่เหลือหน้าตาเดิม และบางความรู้ที่เคยใหม่มากในวันนั้น วันนี้กลายเป็นเรื่องธรรมดาไปแล้ว

แต่บางทีสิ่งที่ยังอยู่ อาจไม่ใช่เครื่องมือ อาจเป็นความรู้สึกว่าเรื่องยากไม่ได้ไกลเกินไป หรือความมั่นใจว่า ถึงวันนี้เรายังไม่รู้ แต่เราก็สามารถเริ่มเรียนรู้มันได้

พอคิดแบบนี้ ผมเริ่มรู้สึกว่าความหมายของคำว่า “เติบโต” ก็ค่อย ๆ เปลี่ยนไปเหมือนกัน เมื่อก่อนการเติบโตอาจหมายถึงการเก่งขึ้น ทำได้มากขึ้น หรือไปได้ไกลขึ้น วันนี้ผมเริ่มคิดว่ามันอาจรวมถึงอีกคำถามหนึ่งด้วยว่า สิ่งที่เราเรียนรู้มาตลอดทาง จะช่วยให้ใครบางคนเดินได้ดีขึ้นหรือเปล่า

ชีวิตครึ่งหลังอาจไม่ได้ช้าลง แค่มีสิ่งให้มองมากขึ้น

The Intern ไม่ได้ทำให้ผมรู้สึกว่าเราต้องหยุดวิ่งเมื่ออายุมากขึ้น Ben เองก็ยังเรียนรู้สิ่งใหม่ ขณะที่คนรุ่นใหม่รอบตัวเขาก็ได้เรียนรู้บางอย่างจากประสบการณ์ที่เขามี

คนสองรุ่นไม่ได้จำเป็นต้องเหมือนกัน และอาจไม่ต้องแข่งขันกันว่าใครเก่งกว่าใคร บางทีสิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ แต่ละคนมีอะไรที่สามารถเติมให้อีกคนได้บ้าง

ผมยังคิดว่าเราควรเรียนรู้ ควรอัปเดต และควรพยายามเข้าใจโลกที่กำลังเปลี่ยนไป เพียงแต่เมื่อเราเดินมาไกลขึ้น บางทีคุณค่าของเราอาจไม่ได้อยู่แค่ว่าเรายังวิ่งได้เร็วแค่ไหน แต่อาจอยู่ที่สิ่งที่เราเห็นชัดขึ้นจากประสบการณ์ อยู่ที่ความนิ่งที่ช่วยให้เราฟังคนอื่นได้ดีขึ้น หรืออยู่ที่บทเรียนบางอย่างที่ทำให้ใครอีกคนไม่ต้องเริ่มจากศูนย์

บางทีชีวิตครึ่งหลังจึงไม่ได้หมายถึงการช้าลง แต่อาจเป็นช่วงที่เราเริ่มมองเห็นชัดขึ้นว่า สิ่งที่ได้มาระหว่างทางนั้นมีความหมายกับใครได้บ้าง

และหากวันหนึ่งเราไม่ได้เป็นคนที่เร็วที่สุดอีกต่อไป คำถามอาจไม่ใช่ว่า เรายังมีคุณค่าอยู่หรือไม่

แต่อาจเป็นว่า

ตลอดเส้นทางที่ผ่านมา เรามีอะไรอยู่ในตัวแล้วบ้าง ที่วันนี้สามารถมอบให้คนอื่นได้ ในแบบที่เมื่อก่อนเรายังทำไม่ได้

Sajapong Rhienmora

เว็บไซต์นี้พื้นที่ที่ผมใช้สำรวจเรื่อง Psychology · Learning · Technology · Life ผ่านสิ่งที่กำลังเรียนรู้ งานวิจัย และคำถามที่พบจากชีวิตจริง หากเรื่องแบบนี้เป็นสิ่งที่คุณสนใจเหมือนกัน เรายังมีอีกหลายคำถามให้ค่อย ๆ สำรวจไปด้วยกันที่ sajapong.com

sajapong.com

เรียนรู้ให้มากขึ้น ทำงานให้มากขึ้น หาโอกาสใหม่ ๆ เก็บประสบการณ์ใหม่ ๆ ตั้งเป้าหมายให้ไกลขึ้น แล้วพยายามไปให้ถึง ตอนนั้นมันก็ดูสมเหตุสมผลดี เพราะข้างหน้ายังมีเวลาอีกเยอะ อะไรที่ยังไม่รู้ก็เรียนได้ อะไรที่ยังไม่ได้ทำก็เอาไว้ทำวันหน้าได้ ความเป็นไปได้ของชีวิตดูเหมือนจะเปิดกว้างออกไปเรื่อย ๆ

แต่พอเวลาผ่านไป ผมเริ่มรู้สึกว่าตัวเองมองชีวิตต่างออกไป

ไม่ได้อยากทำทุกอย่างที่ทำได้เหมือนเมื่อก่อน เริ่มเลือกงานมากขึ้น เลือกว่าจะเอาเวลาไปลงกับอะไร บางเป้าหมายที่เคยคิดว่าสำคัญมาก วันนี้กลับไม่ได้รู้สึกว่าต้องไปให้ถึงขนาดนั้น ขณะที่บางอย่างซึ่งเคยคิดว่าเอาไว้ก่อน กลับเริ่มรู้สึกว่า ถ้าอยากทำจริง ๆ ก็คงต้องเริ่มเสียที

มันไม่ได้รู้สึกเหมือนหมดไฟ หรือไม่อยากเติบโตแล้ว

กลับกัน ผมยังอยากเรียนรู้ ยังอยากทำอะไรใหม่ ๆ เพียงแต่เริ่มไม่อยากทำ ทุกอย่าง จากที่เคยคิดว่า “ยังทำอะไรได้อีกบ้าง” คำถามค่อย ๆ เปลี่ยนเป็น “จากสิ่งที่ทำได้ทั้งหมด อะไรคือสิ่งที่อยากใช้เวลากับมันจริง ๆ”

หนึ่งในคำตอบของผมคือการตัดสินใจกลับเข้ามหาวิทยาลัยอีกครั้ง เพื่อเรียนต่อด้าน จิตวิทยาประยุกต์

การกลับไปเรียนในครั้งนี้ไม่ได้เกิดจากการวางแผนมาตั้งแต่แรกว่าชีวิตต้องเดินมาทางนี้ แต่เหมือนเมื่อหลายอย่างเริ่มชัดขึ้น ผมก็อยากเลือกสิ่งที่รู้สึกว่าน่าสนใจและมีความหมายกับช่วงชีวิตข้างหน้ามากกว่าเดิม

หลังจากนั้นผมถึงเริ่มย้อนกลับมาสงสัยว่า

ทำไมเราถึงเริ่มเลือกไม่เหมือนเดิม?

ทำไมบางอย่างที่เคยอยากได้มาก ๆ ถึงค่อย ๆ เบาลง ขณะที่บางอย่างกลับสำคัญขึ้น ทั้งที่เมื่อสิบหรือยี่สิบปีก่อนเราอาจไม่ได้สนใจมันเลย

พอลองหาคำอธิบาย ผมจึงไปเจอกับแนวคิดหนึ่งที่ชื่อว่า

Socioemotional Selectivity Theory หรือ SST

ซึ่งพัฒนาโดย Laura Carstensen และเพื่อนร่วมงาน

สิ่งที่น่าสนใจสำหรับผมคือ SST ไม่ได้อธิบายง่าย ๆ ว่า คนอายุน้อยคิดแบบหนึ่ง ส่วนคนอายุมากต้องคิดอีกแบบหนึ่ง หัวใจสำคัญกลับอยู่ที่ วิธีที่เรารับรู้เวลาที่เหลืออยู่ข้างหน้า เมื่อเรารู้สึกว่าอนาคตยังเปิดกว้าง เรายังมีเวลาอีกมาก เรามักให้ความสำคัญกับสิ่งที่ช่วยขยายความเป็นไปได้ในอนาคต เช่น การเรียนรู้ การสำรวจสิ่งใหม่ การเก็บประสบการณ์ หรือการสร้างโอกาสเอาไว้ก่อน

แต่เมื่อเราเริ่มมองว่าเวลาไม่ได้มีอยู่อย่างไม่จำกัด ลำดับความสำคัญก็อาจค่อย ๆ เปลี่ยนไป เราเริ่มให้น้ำหนักกับสิ่งที่มีความหมายกับชีวิตตรงหน้ามากขึ้น สิ่งที่เปลี่ยนจึงอาจไม่ใช่แค่อายุ แต่อาจเป็น ภาพของเวลาที่เราเห็นอยู่ข้างหน้า

พอได้อ่านเรื่องนี้ ผมรู้สึกว่ามันช่วยอธิบายความเปลี่ยนแปลงบางอย่างของตัวเองได้ดีขึ้น

ช่วงหนึ่งของชีวิต เราอาจเติบโตด้วยการ สะสม สะสมความรู้ ประสบการณ์ ผลงาน โอกาส เป้าหมาย และความเป็นไปได้ต่าง ๆ เผื่อว่าสักวันหนึ่งมันจะพาเราไปที่ไหนสักแห่ง

แต่อีกช่วงหนึ่ง เราอาจเริ่มเติบโตด้วยการ คัดเลือก ไม่ใช่เพราะสิ่งที่เคยสะสมมาไม่มีค่า แต่เพราะเราเริ่มรู้ว่า เวลาและพลังของเราไม่สามารถแบ่งให้ทุกอย่างได้เท่ากัน

งานไหนยังอยากทำ
เรื่องไหนยังอยากเรียนรู้
เป้าหมายไหนยังเป็นของเรา
อะไรที่อยากเริ่มเสียที
และอะไรที่ไม่ต้องไปให้ถึงก็ได้

บางทีนี่อาจเป็นความหมายหนึ่งของคำว่า ชีวิตครึ่งหลัง สำหรับผม

มันไม่จำเป็นต้องเริ่มตอนอายุเท่าไร และไม่ได้หมายถึงการเดินมาถึงครึ่งหนึ่งของอายุขัยพอดี แต่มันอาจเริ่มในวันที่เรารู้สึกว่า เวลาไม่ได้กว้างใหญ่เหมือนที่เคยคิด และเพราะอย่างนั้น สิ่งที่เราอยากใช้เวลาด้วยจึงเริ่มชัดขึ้น ผมยังอยากเดินไปข้างหน้าเหมือนเดิม ยังมีเรื่องใหม่ที่อยากเรียน มีงานที่อยากทำ และมีหลายอย่างที่ยังไม่รู้ว่าจะพาไปถึงไหน

เพียงแต่วันนี้ ผมอาจไม่ได้ถามตัวเองแค่ว่า

“ข้างหน้ายังมีอะไรอีกบ้าง”

แต่เริ่มถามอีกคำถามควบคู่กันไปว่า

“จากเวลาที่มีอยู่ ผมอยากเลือกอะไรให้เดินทางไปด้วยกันต่อ”

บางทีชีวิตครึ่งหลังจึงไม่ได้เป็นช่วงที่เราต้องมีอะไรน้อยลง

แต่อาจเป็นช่วงที่เราเริ่มรู้ว่า
อะไรควรได้อยู่กับเราต่อไป

อ้างอิง

Carstensen, L. L., Isaacowitz, D. M., & Charles, S. T. (1999). Taking time seriously: A theory of socioemotional selectivity. American Psychologist, 54(3), 165–181.

Lang, F. R., & Carstensen, L. L. (2002). Time counts: Future time perspective, goals, and social relationships. Psychology and Aging, 17(1), 125–139.

Sajapong Rhienmora

เว็บไซต์นี้พื้นที่ที่ผมใช้สำรวจเรื่อง Psychology · Learning · Technology · Life ผ่านสิ่งที่กำลังเรียนรู้ งานวิจัย และคำถามที่พบจากชีวิตจริง หากเรื่องแบบนี้เป็นสิ่งที่คุณสนใจเหมือนกัน เรายังมีอีกหลายคำถามให้ค่อย ๆ สำรวจไปด้วยกันที่ sajapong.com

sajapong.com